De Transactionele analyse
A reflection

Datum

De Transactionele Analyse is een theorie die gaat over 'egoposities', manieren van communiceren en over rollen die je in het leven aanneemt, over het 'script' dat je vanuit je ervaringen hebt leren opvoeren. Daarmee helpt het jezelf en de ander beter te begrijpen en effectiever te communiceren zodat je sterker in je 'ik' wordt en je relaties zich verdiepen.

Waar gaat het om in de Transactionele Analyse

De Transactionele Analyse (afgekort TA) is een persoonlijkheidstheorie en communicatiemodel die mensen helpt om zichzelf en anderen beter te begrijpen. De theorie is ontwikkeld door Eric Berne (1910-1970). Hij wilde een aansprekende en breed toegankelijke visie neerleggen over wat hij noemt ‘de uitwisseling van transacties tussen mensen’. Met een transactie wordt bedoeld een uitwisseling van woorden, gebaren of gevoelens tussen mensen, verbale en non-verbale communicatie. Berne ontdekte in zijn praktijk dat mensen zich verschillend gedragen, soms bazig, soms juist kinderlijk of soms heel overwogen. Het lijkt dan volgens Berne alsof een mens uit verschillende personen bestaat en alsof ze steeds weer van houding veranderen. Mensen staan als het ware op het toneel, spelen een rol en voeren steeds weer een ander script op.

De TA is een hulpmiddel om te ontdekken hoe jijzelf communiceert, hoe de ander communiceert en hoe de interactie tussen jou en de ander verloopt. Ze kijkt naar de ontwikkelingsgeschiedenis van mensen en de effecten daarvan op hun communicatie. Het helpt ontdekken waarom jij en de ander communiceren zoals jullie communiceren en hoe de onderlinge samenwerking effectiever kan worden.

In deze misschien wat technische blog een kort overzicht over de belangrijkste begrippen in de TA en uitleg hoe de TA kijkt naar een evenwichtig leven en gezonde relaties.

Drie egoposities

Volgens de TA bestaat de menselijke persoonlijkheid uit drie egoposities, namelijk: de ouder, de volwassene en het kind. Ze worden ook wel egotoestanden genoemd. Het is een wat ingewikkeld woord voor een manier van zijn, een houding van waaruit we ons gedrag bepalen. Hieronder leg ik ze alledrie voor je uit. Schematisch worden ze weergegeven als drie bolletjes op elkaar. Zie het schema hiernaast.

egoposities transactionele analyse

De ouderpositie

De ouderpositie bevat gedrag dat je hebt overgenomen van je ouders of opvoeders toen je zelf nog kind was en heeft te maken met regels, geboden en verboden. De ouderpositie helpt je om te plannen en dingen op een goede manier aan te pakken. In de TA maken ze onderscheid tussen de kritische of structurerende ouder (KO) en de voedende of zorgende ouder (VO). De kritische/structurerende ouder geeft vooral grenzen en richting aan en kan in negatieve vorm kritisch en dominant richting anderen worden. De voedende/zorgende ouder zorgt graag voor, leeft zich in en kan in negatieve zin betuttelend en overbezorgd worden.

De kindpositie

Bij de kindpositie gaat het om natuurlijke neigingen en impulsen, reacties vanuit het gevoel, zoals dingen zoeken die je fijn vindt, genieten, gek doen, maar soms ook mokken of zeuren. Net als de ouderpositie is de kindpositie een waardevol onderdeel van onze menselijke persoonlijkheid. De kindpositie wordt onderscheiden in het Aangepaste Kind (AK) en het Vrije Kind (VK). Het aangepaste kind voegt zich naar anderen, past zich aan en kan in negatieve zin te aangepast worden, of juist het andere uiterste, heel rebellerend worden. Het vrije kind ervaart emoties, is speels en energiek, leeft vanuit zijn impulsen en kan in negatieve zin onvolwassen, egocentrisch of overmoedig worden.

De volwassen egopositie

De volwassen egopositie is gericht op het verzamelen van feiten en de realiteit van elke dag. De volwassene is systematisch en schat de verschillende mogelijkheden in, maakt keuzes, overweegt opties. Het werkt vooral door te luisteren en vragen te stellen, te denken en te overleggen. De volwassen egopositie groeit in de loop van de jaren.

In een schema zien de drie egoposities in de meer gedetailleerde vorm er als volgt uit:

Schematische weergave van de drie egoposities

Alle egoposities zijn even belangrijk voor het goed functioneren van mensen. Hoewel de volwassen egopositie wel groeit in de loop van de jaren ten opzichte van de kind- en ouderpositie.

Om een beetje een beeld te krijgen van deze egoposities een voorbeeld van hoe we vanuit de verschillende posities kunnen reageren. Stel dat je op je vrije dag lekker thuis bent en je zit in de tuin te genieten van de rust, het lekkere weer, de stilte en het zachte getjilp van de vogeltjes. Opeens gaat je buurman in zijn tuin aan de slag waarbij hij flink wat kabaal maakt en zijn bouwvakkersradio op standje ‘hoog’ aanzet. Hoe zou je kunnen reageren?

  1. Niet normaal zeg, wat een ongelooflijke a-sociale zak! Ik ga er wat van zeggen. Hij kan best klussen zonder al dat lawaai. Dit kun je niet maken richting je buren!” Deze reactie is vanuit de kritische ouder (KO). Je hebt het over regels en hoe het hoort.
  2. Tjonge, hij moet de klus ook helemaal alleen doen. Ik kan me voorstellen dat hij wat gezellige muziek erbij kan gebruiken“. Deze reactie is vooral vanuit de voedende ouder (VO). Je leeft je in en hebt zorg voor hem.
  3. Oeps, dat klinkt wel hard. Maar hij zal zijn muziek wel hard aanzetten omdat ik pas aan het oefenen voor mijn dwarsfluitjes. Ik ga wel even mijn oortjes indoen en mijn eigen muziek opzetten“. Deze reactie is van het aangepaste kind (AK) omdat je je aanpast aan wat je buurman wil en de muziek voor lief neemt.
  4. Wow, dat vind ik wel vette muziek!! Laat ik er lekker bij dansen!“. Deze reactie is van het vrije kind (VK) die neiging heeft om te spelen en te genieten.
  5. Hm, daar gaat mijn rust. Wat kan ik doen. Als ik er wat van zeg dan wordt de buurman misschien geïrriteerd maar als ik hiernaar blijf luisteren, heb ik er ook last van. Ik denk dat ik een rondje ga lopen en op de terugweg even bij hem langs ga om hierover te overleggen“. Dit is echt een reactie vanuit de volwassen egopositie (V). Je denkt na en overweegt en neemt je eigen behoeften serieus.

Transacties

Transacties zijn eigenlijk communicatie-uitwisselingen tussen twee mensen. Dat kan met woorden zijn maar ook met uitdrukkingen, gebaren of zelfs met stilzwijgen. Stel dat een moeder de volgende boodschap zendt naar haar zoon: “Ruim je kamer eens op! Ik vindt het belangrijk dat je een opgeruimde kamer hebt.” De boodschap van moeder gaat vanuit de kritische ouder (KO) waarbij ze zich richt op de aangepaste kindpositie (AK) van haar zoon. Dit wordt een transactie genoemd. De reactie van de zoon op zijn moeder is de volgende transactie. Transacties kunnen prettig verlopen. Bijvoorbeeld als de zoon vanuit zijn aangepaste kind positie reageert op zijn moeder met “Ja mam, ga ik doen”. Transacties kunnen gaan haperen als de zoon het appel van zijn moeder niet prettig vindt en vanuit een andere positie op zijn moeder reageert. Bijvoorbeeld als hij vanuit de volwassenpositie (V) zou zeggen “Mam, ik vind het niet leuk als je mij beveelt, ik wil dat graag zelf regelen”. Als de moeder hem daarin gelijk geeft dan kan de communicatie weer vlot getrokken worden. Anders zullen er irritaties gaan ontstaan.

Strokes

Een ‘stroke‘ is een belangrijke term in de TA en betekent vanuit het Engels: stelen of slaan. Tijdens je opvoeding ontvang je als kind positieve en negatieve strokes. Deze beïnvloeden je leven en hoe je gaat communiceren vanuit je drie egoposities. Strokes zijn handelingen met woorden, gebaren, non-verbale communicatie die je als mens kunnen bevestigen of onderuit halen. Een vriendin die haar ogen laat rollen als jij iets laat vallen is een negatieve stroke. Daardoor voel jij je niet OK. Een hand op je schouder kan voelen als positieve stroke en je het gevoel geven dat je gezien wordt. Iedereen heeft behoefte aan strokes, erkenning, waardering. Welke strokes jij krijgt op jonge leeftijd bepaalt later welke egopositie bij jou favoriet wordt.

Basisposities

Van je ouders of opvoeders ontvang je strokes, waardering of afwijzing. Deze bepalen hoe jij tegen jezelf gaat aankijken en hoe jij tegen de wereld om je heen aankijkt. Door straf, beloning, waardering en afwijzing ga je conclusies trekken over wie je bent en over wat je kunt. Ben ik OK? of ben ik niet OK? We hebben allemaal een soort basale levensovertuiging over onszelf en over anderen. Dit wordt een basispositie genoemd. Er zijn er vier en worden onderscheiden in de manier hoe jij naar jezelf kijkt en hoe je naar de wereld om je heen kijkt. In het overzicht hieronder zijn ze schematisch weergegeven.

Ik ben okéIk ben niet oké
Jij bent okéIk + / Jij +
Onvoorwaardelijke acceptatie van jezelf en de ander
Ik – / Jij +
Je stelt jezelf onder de ander.
Je denkt klein over jezelf. De ander is beter
Jij bent niet okéIk + / Jij –
Jij bepaalt wat goed is voor de ander.
Je weet het beter.
Ik – / Jij –
Je hebt elkaar niets te vertellen.
Het leven is niet de moeite waard om te leven.
De vier basisposities

De TA gaat voor een ‘winners’- mentaliteit

Je ontwikkelt een sterke IK als je voldoende (on-)voorwaardelijke strokes / erkenning krijgt. Je ontwikkelt een onzekere IK als je veel negatieve strokes / afwijzing ontvangt. Je IK zit meestal achter een soort masker. Met het masker presenteer je je aan de buitenwereld. Soms functioneert je masker goed en soms zorgt het masker ervoor dat je niet eerlijk met jezelf omgaat. Het masker is een vorm van zelfbescherming en het helpt je in een omgeving die bedreigend en gevoelloos is. De TA wil ervoor zorgen dat mensen een sterke IK ontwikkelen, dat je IK sterker is dan je masker. Zo kan je laten merken wat er in je omgaat waardoor je kan leren van elkaar. De TA noemt dat een ‘winner’. Winners kunnen hechte relaties aan gaan en een gevoel van wederzijds vertrouwen creëren.

Een sterk ontwikkelde ‘ik’ helpt om in goede relatie met jezelf en met anderen te leven.

Levensscripts

Met de strokes die je gedurende je leven krijgt, vooral die tijdens je vroege kinderjaren, ga je het leven in en voer je als het ware je ‘script‘ op. Je neemt je positie in en voert de verschillende rollen op die je geleerd hebt of die je jezelf aangeleerd hebt. Wat je nu bent en hoe je doet is niet altijd een bewuste keus geweest. Het leven zoals je dat nu leidt is volgens de TA het resultaat van jouw opvoeding en alle ervaringen die je in je leven in jouw sociale netwerk hebt opgedaan. Eenmaal losgekomen van je thuis ga je je script opvoeren. Belangrijke vraag is wat er in jouw script staat en wat jij verwacht van jezelf en van de ander. Mag je er zijn of niet?

Een vraag die Lieuwe Koopmans, coach en trainer in de TA en schrijver van het boek ‘Dit ben ik!’ stelt, is of we willen gaan voor een volmaakt leven of voor het volledige leven. In een volmaakt leven streven we naar het volmaakte, perfecte, gelukkige en geslaagde leven en zullen we vaker onze maskers moeten ophouden om het allemaal vol te houden. Of durven we te gaan voor het volledige leven. Een leven inclusief pijn, angst en falen, waarin we open naar onze geschiedenis kunnen kijken en onze maskers af durven zetten.

Uiteindelijk gaat het er volgens de TA om dat je een autonoom mens wordt. Een mens die zelf verantwoordelijkheid neemt voor zijn leven en zijn keuzes, die zelf kiest voor zijn eigen levenshouding. En dat je met een sterke IK hechte relaties kan aangaan waarin er wederzijds vertrouwen is.

Meer lezen?

Een prettig leesbaar en toegankelijk boek is die van Lieuwe Koopmans ‘Dit ben ik! – worden wie je bent met transactionele analyse‘, uitgeverij Thema. Hij neemt je mee door de hele theorie van de TA waarin je ook je eigen geschiedenis en patronen onder de loep neemt.

Meer
artikelen